The Ulutas Medical Journal p-ISSN 2149-0430 e-ISSN 2149-388X

Türkçe–İngilizce tıbbi çeviri hataları

Son güncelleme:

Pek çok makaleler önce Türkçe yazılır veya Türkçe düşünülür, ardından yazarların kendileri, bir meslektaşları ya da bir makine tarafından İngilizceye çevrilir. Çeviri hataları dilbilgisi hatalarından farklıdır: bir cümle dilbilgisi açısından kusursuz olsa da kastedilmeyen bir şeyi söyleyebilir. Bu kılavuz, sık görülen dört kaynağı ele almakta ve bir kontrol listesiyle sona ermektedir. Genel ilkeler, Avrupa Bilim Editörleri Derneği'nin (EASE) yazarlar ve çevirmenler için hazırladığı kılavuzlara dayanmaktadır; Türkçe anlamlar Türk Dil Kurumu'nun (TDK) sözlüğünden, İngilizce anlamlar ise Merriam-Webster sözlüğünden alınmıştır.

Yanlış dostlar

EASE, sözcüğü sözcüğüne yapılan çevirilerin çoğu zaman yanlış olduğunu uyarır; bunlar arasında iki dilde benzer görünen ancak anlamları farklı olan, sözde yanlış dostlar da bulunur. Şüphe duyulduğunda bir İngilizce sözlükte tanımın kontrol edilmesini önerir. Tıbbi metinlerde önem taşıyan bazı örnekler şunlardır:

  • tansiyon → "tension" değil. TDK sözlüğünde "tansiyon" kan basıncı anlamına gelir, ayrıca gerilim anlamına da gelir. İngilizcede "tension" tek başına gerginlik ya da huzursuzluk anlamına gelir, kan basıncı anlamına gelmez. "Blood pressure" yazılmalıdır; "hypertension" ve "hypotension" uygundur.
  • kür → "cure" değil. TDK, "kür" sözcüğünü bir bakım ve ilaç tedavisi süreci ya da özel bir tedavi yöntemi olarak tanımlar. İngilizcede "cure" esas olarak bir hastalıktan iyileşmeyi ya da bunu sağlayan şeyi ifade eder; Merriam-Webster, "a course of treatment" (bir tedavi süreci) anlamını eskimiş bir kullanım olarak işaretler. "Üç kür kemoterapi", "three cures" değil, "three courses of chemotherapy" anlamına gelir.
  • aktüel → "actual" değil. TDK, "güncel" (current, up to date) karşılığını verir. İngilizce "actual" gerçekte var olan ya da gerçeklikte bulunan anlamına gelir. "Aktüel literatür", "the current literature" demektir.
  • kontrol → çoğu zaman "control" değil. Türkçede "kontrol" inceleme ya da muayene anlamına gelebilir; hastanelerde ise "kontrol" bir muayene ziyaretini ifade eder. İngilizce araştırma yazımında "control" genellikle bir karşılaştırma grubunu ya da bir değişken için düzeltmeyi ifade eder ("controlled for age"). Planlanmış bir tekrar muayene ziyareti için Merriam-Webster'in "follow-up" tanımı (tedaviden sonra bir hastayla sürekli temas ya da onun yeniden muayene edilmesi) daha açık bir sözcüktür: "follow-up visit at 3 months", "control at 3 months" değil.

Kelimesi kelimesine çeviriler

Kelimesi kelimesine çeviri, İngilizce cümlelerde Türkçe yapıyı korur. EASE, çevirmenlerin mesajın doğru ve açık biçimde aktarılması için gerektiğinde cümle yapısını değiştirmelerini ve çoğunlukla çevirilerde kullanılan terimleri yaygın olarak bilinen İngilizce terimlerle değiştirmelerini önerir. Kelimesi kelimesine çevirinin tipik belirtileri şunlardır:

  • Türkçe sözcük sırasını koruyan uzun cümleler. İngilizcede özne ve yüklemi cümlenin başına yerleştirin ve uzun cümleleri bölün; EASE her paragrafın bir konu cümlesiyle başlamasını önerir.
  • Ağır ad öbekleri, örneğin "Measurements of X were carried out". EASE bunun yerine daha yalın olan "X was measured" ifadesini önerir ve "due to the fact that" (because) ile "prior to" (before) gibi gereksiz uzatan ifadelerin çıkarılmasını tavsiye eder.
  • Boş veya belirsiz sözcükler. EASE, ayrıntı verilmeksizin kullanılan "important", "treated" veya "reacted well" gibi sözcüklere karşı uyarır; ne yapıldığını ve neyin ölçüldüğünü belirtin.
  • Her dilde farklı tanımlanan terimler. Bir Türkçe terimin tam bir İngilizce karşılığı yoksa EASE, terimin ilk kullanımda kesin olarak tanımlanmasını, ardından tek bir İngilizce terimin tutarlı biçimde kullanılmasını önerir.

Makine çevirisi veya bir AI aracı kullandıysanız, çıktıyı Türkçe metninizle cümle cümle karşılaştırarak okuyun ve anlamın değişmediğinden emin olun. Bir üretken yapay zekâ aracı kullandıysanız, bunu derginin istediği biçimde bildirin (bkz. Yazarlara Bilgi).

Birimler, ondalık ayraçlar ve tarihler

Okur sayılara dayanarak harekete geçebileceğinden sayılar özel bir dikkat gerektirir.

  • Ondalık ayraç. Türkçede TDK yazım kuralları ondalık sayılarda virgül kullanılmasını öngörür ("38,6"). EASE, İngilizcede metin ve tablolar dahil olmak üzere virgül değil ondalık noktası kullanıldığına dikkat çeker. "38.6 °C", "P=0.048", "0.45 mg" biçiminde yazın. Metnin yanı sıra tüm tabloları ve grafikleri de kontrol edin.
  • Büyük sayılar. Dergi aksini istemedikçe EASE, ondalık ayracın her iki yanında dörtten fazla basamağı olan sayılarda basamakları gruplamak için virgül veya nokta yerine ince boşluk kullanılmasını önerir.
  • Tarihler. TDK kuralları tarihlerin gün, ay ve yıl sırasıyla, nokta veya eğik çizgiyle ayrılarak yazılmasını öngörür (29.5.1453 veya 18/11/1969). İngiliz ve Amerikan İngilizcesi tarihleri farklı sıralar; bu nedenle EASE, ayın sözcükle veya ilk üç harfiyle yazılmasını önerir ("12 Mar 2024"). olgu sunumları bölümünde hasta mahremiyetini korumak için kesin tarihlerden tümüyle kaçının (derginin Bilgilendirilmiş onam sayfasına bakın).
  • Birimler. ICMJE; metrik birimlerin, Celsius derecesinin ve kan basıncı için milimetre civanın kullanılmasını, laboratuvar değerlerinin ise derginin yönergelerine uygun olarak hem yerel birimlerle hem de SI birimleriyle verilmesini ister.
  • Aylar veya yüzyıllar için Romen rakamları TDK örneklerinde yer alır (29.X.1923, XV. yüzyıl), ancak EASE bunların İngilizcede nadir olduğunu belirtir ve kullanılmamasını önerir.

Gönderim öncesi kontrol listesi

  • Türkçeden çevrilen her terim, İngilizce bir sözlükte ya da alanınızdaki İngilizce yayımlanmış makalelerde kontrol edilmiştir.
  • Kan basıncı için “tension”, tedavi süreci için “cure”, güncel anlamda “actual” ya da takip muayenesi için “control” sözcükleri kullanılmamıştır.
  • Uzun cümleler bölünmüştür; her paragraf açık bir konu cümlesiyle başlamaktadır.
  • Metin, tablo ve şekiller içindeki tüm ondalık sayılarda nokta kullanılmıştır; P değerleri “P=0.048” biçiminde yazılmıştır.
  • Tarihler sayı yerine ay adlarıyla yazılmıştır; olgu sunumları içinde hastaya ait kesin tarihler yer almamaktadır.
  • Birimler gerektiği gibi metrik ya da SI sistemindedir ve semboller tutarlıdır.
  • Yazım, metin boyunca tek bir yazım geleneğine (İngiliz ya da Amerikan İngilizcesi) uygun olarak yapılmıştır.
  • Derginin teşvik ettiği üzere, İngilizceye hâkim biri metnin tamamını okumuştur; bu katkısı teşekkür bölümünde belirtilmiştir.

Tıbbi İngilizcede sık yapılan hatalar hakkındaki rehberimize de bakınız.

Kaynaklar

Tüm rehberler

WhatsApp Editöre bildir
Makale gönder İletişim